DE MUZIEK
De Portugese gitaar & een fado-avond
De guitarra portuguesa geeft fado haar stem. Hoe de twaalsnarige citer, de viola en de zanger een set opbouwen — en waarom een fado-avond zo laat duurt.
Check dates and availability ↗De Portugese gitaar
Het geluid dat fado onmiskenbaar maakt, is de guitarra portuguesa — een peervormige citer met twaalf stalen snaren in zes gepaarde koren, uniek voor Portugal en heel anders dan de zessnarige gitaar die de meeste bezoekers voor zich zien. De klank is helder, rinkelend en bijna wenend, en draagt het melodische antwoord op de lijn van de zanger, vult de ruimtes tussen de frasen en schaduwt de stem door een lied heen. Het instrument gebruikt een kenmerkende waaiervormige stemmechaniek in plaats van gewone stemschroeven. Het heeft ook een eigen solorepertoire, de guitarradas, los van de begeleiding. Zodra u een guitarra heeft gehoord, herkent u fado overal aan die eerste trillende noten — en dat is precies waarom de vorm zich om dit ene instrument heen heeft gebouwd.
De viola, en wat achter de stem zit
De guitarra speelt zelden alleen in fado. Er achter zit de viola — in Portugees gebruik de gewone zessnarige akoestische gitaar — die de harmonie en de ritmische basis vasthoudt en de guitarra iets geeft om tegenin te zingen. In veel huizen komt een derde instrument erbij: de viola baixa, een akoestische bas, die de onderkant van het geluid verdiept. Dat is de klassieke begeleiding — guitarra, viola, soms bas — en, cruciaal, niets meer: geen drums, geen toetsen, geen versterking. Die terughoudendheid is bewust. Met zo weinig instrumenten is elk ervan kwetsbaar, en het ensemble bestaat om één enkele stem te omlijsten, niet om ermee te wedijveren. Moderne arrangementen voegen soms een tweede guitarra toe, maar het traditionele trio achter de fadista is wat de meeste Lissabonse huizen nog steeds op het kleine podium zetten.
Hoe zanger en guitarra samenwerken
Kijk goed en je zult zien dat fado een gesprek is, geen begeleiding. In de oudere, traditionele fado's zet de guitarra een vast melodisch-harmonisch patroon in en herhaalt dit, terwijl de zanger er verzen overheen legt, rekt, uitstelt en leunt op regels om er gevoel uit te persen — de guitarrista volgt in realtime elke aarzeling van de stem. Dit geven-en-nemen is waarom fado zich verzet tegen volledige notatie: veel ervan is responsief, vormgegeven in het moment tussen muzikanten die de vorm diepgaand kennen. Een goede combinatie lijkt samen te ademen. Het is ook waarom hetzelfde lied van huis tot huis en van avond tot avond anders klinkt, en waarom vaste gasten terugkeren om een bepaalde fadista en guitarrista te horen, eerder dan een bepaald lied.
De vorm van een set
Fado wordt in sets geserveerd, niet als een doorlopende voorstelling. Een set bestaat doorgaans uit drie of vier nummers — ruwweg tien minuten zang — uitgevoerd met gedimd licht en een stille zaal, waarna alles ontspant voor een pauze van twintig tot dertig minuten voordat de volgende zanger of set begint. Meerdere fadista's delen doorgaans een avond en wisselen elkaar af door de nacht heen, elk met dezelfde gitarra- en violaspelers. Dit ritme bepaalt alles: het is de reden dat een fado-avond lang duurt, dat je eet en praat in de tussenpozen in plaats van tijdens de muziek, en dat aankomen met de verwachting van continue achtergrondmuziek leidt tot een frustrerende avond. De pauzes zijn geen onderbrekingen van het hoofdprogramma; ze vormen de structuur van het hoofdprogramma.
Wanneer de guitarra solo speelt
Tijdens een fado-avond gebeurt het soms dat de zangeres of zanger een stap terug doet en de instrumenten het volledig overnemen. Deze guitarradas — instrumentale stukken waarin de Portugese gitaar de hoofdrol speelt — vormen op zichzelf een rijke traditie, waarin de virtuoze snelheid, versieringen en klankkleur van de speler tot hun recht komen zonder dat er een stem aan te pas komt. Carlos Paredes, de meest gevierde gitaarvirtuoos, verhief het solo-instrument tot concertniveau en het is de moeite waard om vóór je reis al naar zijn platen te luisteren. In een intieme setting is een guitarrada vaak hét moment waarop je pas echt hoort hoe bijzonder en eigenzinnig het instrument klinkt, bevrijd van zijn ondersteunende rol. Staat er een op het programma van je avond? Luister dan naar de manier waarop de melodie tegelijkertijd weent en jaagt. Het is het helderste venster op waarom fado klinkt als niets anders.
De hele avond lezen
Zet de stukjes op hun plaats en een fado-avond kent een voorspelbaar verloop. De deuren en het diner beginnen vroeg; de eerste fado start doorgaans later dan bezoekers plannen, vaak rond of na 21:00 uur; sets van drie of vier nummers worden afgewisseld met pauzes; en veel zalen lopen ruim na middernacht door. Het is de muziek, niet de maaltijd, die de ruimte vult, dus stem je avond af op het zingen in plaats van op de keuken. Vooraf weten hoe het werkt, is het verschil tussen geduld en frustratie wanneer er om negen uur nog niemand heeft gezongen. Bevestig het specifieke programma van de zaal die je boekt, want de aanvangstijden verschillen echt — één Alfama-zaal, Clube de Fado, vermeldt fado van 20:30 tot 01:00 uur, maar dat zijn de openingstijden van één locatie, geen vaste regel.