THE MUSIC
De Portugese gitaar & een fado-avond
De guitarra portuguesa geeft fado zijn stem. Hoe de twaalfsnarige citer, de viola en de zanger een set opbouwen — en waarom een fado-avond zo lang duurt.
Check dates and availability ↗The Portuguese guitarra
Het geluid dat fado onmiskenbaar maakt, is de guitarra portuguesa — een peervormige citer met twaalf stalen snaren in zes gepaarde koren, uniek voor Portugal en heel anders dan de zessnarige gitaar die de meeste bezoekers voor zich zien. De klank is helder, galmend en bijna wenend, en hij draagt het melodische antwoord op de zanglijn, vult de ruimtes tussen de frases en schaduwt de stem doorheen een lied. Het instrument gebruikt een kenmerkend waaiervormig stemsysteem in plaats van gewone stemschroeven. Het heeft ook een eigen solorepertoire, de guitarradas, los van de begeleiding. Zodra je een guitarra hebt gehoord, herken je fado overal aan die eerste huiverende noten, en dat is precies waarom de vorm zich rond dit ene instrument heeft opgebouwd.
De altviool, en wat achter de stem schuilt
De guitarra speelt zelden alleen in de fado. Ernaast zit de viola — in het Portugese taalgebruik de gewone akoestische gitaar met zes snaren — die de harmonie en de ritmische basis vasthoudt en de guitarra iets geeft om tegenin te zingen. In veel huizen komt er een derde instrument bij: de viola baixa, een akoestische bas, die de onderkant van het geluid verdiept. Dat is de klassieke begeleiding — guitarra, viola, soms bas — en, cruciaal, niets meer: geen drums, geen keyboards, geen versterking. De terughoudendheid is bewust. Met zo weinig instrumenten ligt elk ervan bloot, en het ensemble bestaat om een enkele stem te omlijsten in plaats van ermee te wedijveren. Moderne arrangementen voegen soms een tweede guitarra toe, maar het traditionele trio achter de fadista is wat de meeste huizen in Lissabon nog steeds op het kleine podium zetten.
Hoe zanger en gitaar samenwerken
Kijk goed en je zult zien dat fado een gesprek is, geen begeleiding. In de oudere, traditionele fado's zet de guitarra een vast melodisch-harmonisch patroon neer en herhaalt dat, terwijl de zanger er verzen overheen legt — hij rekt ze op, houdt ze vast en laat ze doorleunen om er gevoel uit te persen — waarbij de guitarrista in real time elke aarzeling van de stem volgt. Door dat geven en nemen laat fado zich niet volledig in noten vangen: veel ervan is responsief, gevormd in het moment tussen musici die de vorm door en door kennen. Een goede combinatie lijkt samen te ademen. Daarom klinkt hetzelfde lied ook anders van huis tot huis of van avond tot avond, en daarom komen stamgasten terug voor een bepaalde fadista en guitarrista, niet voor een bepaald lied.
The shape of a set
Fado wordt in sets opgediend, niet als een doorlopende show. Een avond in een casa de fado bestaat doorgaans uit zes tot negen liedjes, uitgevoerd met gedimd licht en een stille zaal, waarbij de maaltijd wordt geserveerd in de pauzes tussen de liedjes en tussen de zangers. Meestal delen meerdere fadistas een avond, om de beurt door de nacht heen, elk met dezelfde gitaar- en altvioolspelers. Dat ritme bepaalt alles: het is de reden waarom een fado-avond lang duurt, waarom je eet en praat in de tussenpozen in plaats van tijdens de muziek, en waarom je met de verwachting van doorlopende achtergrondmuziek een frustrerende avond tegemoet gaat. De pauzes zijn geen onderbrekingen van het hoofdevenement; ze vormen de structuur van het hoofdevenement.
Wanneer de guitarra alleen speelt
Nu en dan doet de zanger een stap terug en nemen de instrumenten de ruimte helemaal over. Deze guitarradas — instrumentale stukken geleid door de guitarra portuguesa — zijn een traditie op zichzelf en etaleren de snelheid, versiering en toon van de speler zonder dat er een stem gediend hoeft te worden. Carlos Paredes, de meest gevierde guitarra-virtuoos, verhief het solo-instrument tot concertstatus en is het waard om voor je reis op plaat op te zoeken. In een huis is een guitarrada vaak het moment waarop je eindelijk hoort hoe vreemd en mooi het instrument is, bevrijd van zijn ondersteunende rol. Als jouw avond er een bevat, luister dan naar de manier waarop de melodie tegelijkertijd huilt en voortraast. Het is het helderste venster op de vraag waarom fado klinkt als niets anders.
De hele avond lezen
Voeg de stukken samen en een fadonacht heeft een voorspelbare opbouw. Eetgelegenheden serveren een maaltijd rond het zingen, met liedjes om beurten en pauzes ertussen, en de avond duurt lang. Een kort concert, zoals een show van 50 minuten met een drankje, slaat het diner helemaal over. De muziek, niet de maaltijd, vult de zaal, dus plan je avond rond het zingen in plaats van rond de keuken. De structuur vooraf kennen is het verschil tussen geduld en frustratie wanneer een eetgelegenheid nog niet begonnen is met zingen. Bevestig het specifieke schema van het huis dat je boekt, want de aanvangstijden verschillen echt — één huis in Alfama, Clube de Fado, publiceert fado van 20:30 tot 01:00, maar dat zijn de openingstijden van één locatie, geen regel.