ΔΥΟ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ
Φάντο της Λισαβόνας εναντίον Φάντο της Κοΐμπρα
Η Πορτογαλία έχει δύο φάντο. Πώς το ταβερνίσιο τραγούδι της Λισαβόνας διαφέρει από την ακαδημαϊκή παράδοση της Κοΐμπρα — οι τραγουδιστές, οι χώροι, η guitarra και το χειροκρότημα.
Check dates and availability ↗Φάντο της Λισαβόνας και φάντο της Κοΐμπρα με μια ματιά
| Φάντο της Λισαβόνας | Φάντο της Κοΐμπρα | |
|---|---|---|
| Τραγουδιστές | Άνδρες και γυναίκες· επαγγελματίες και ερασιτέχνες | Παραδοσιακά άνδρες, δεμένοι με το πανεπιστήμιο |
| Περιβάλλον | Casas de fado και ταβέρνες, σε εσωτερικό χώρο με δείπνο | Σερενάτες και φοιτητικοί χώροι, συχνά υπαίθρια |
| Διάθεση | Ταβερνίσια, καθημερινή saudade | Ακαδημαϊκή· φοιτητική ζωή και αποχαιρετισμός |
| Δείχνοντας επιδοκιμασία | Χειροκρότημα στο τέλος κάθε τραγουδιού | Κατά παράδοση, βήχας αντί για χειροκρότημα |
| Η guitarra | Μοντέλο Λισαβόνας | Μεγαλύτερη, κουρδισμένη χαμηλότερα, πιο σκοτεινός τόνος |
| Εγγραφή στην UNESCO 2011 | Ναι — η παράδοση εγγράφηκε | Δεν αποτελεί μέρος της εγγραφής του 2011 |
Δύο πόλεις, δύο φάντο
Η Πορτογαλία έχει δύο παραδόσεις φάντο, και είναι πραγματικά διαφορετικές μουσικές που τυχαίνει να μοιράζονται όνομα. Το φάντο της Λισαβόνας είναι το παλαιότερο και πιο διάσημο — το ταβερνίσιο, εμποτισμένο με saudade τραγούδι της Alfama και της Mouraria που ενέγραψε η UNESCO το 2011 και που οι περισσότεροι επισκέπτες εννοούν όταν λένε «φάντο». Το φάντο της Κοΐμπρα μεγάλωσε περίπου διακόσια χιλιόμετρα βόρεια, δεμένο με το παλαιότερο πανεπιστήμιο της Πορτογαλίας, και κουβαλά διαφορετική ιστορία, διαφορετικό περιβάλλον και διαφορετικό σύνολο συμβάσεων. Και τα δύο χρησιμοποιούν φωνή και την πορτογαλική κιθάρα, και και τα δύο πραγματεύονται τη λαχτάρα, οπότε ένας νεοφερμένος μπορεί να μπερδέψει το ένα με το άλλο. Αλλά μόλις μάθετε τι τα χωρίζει, τα ακούτε αμέσως. Το να καταλάβετε τη διάκριση βοηθά επίσης στο σχεδιασμό, γιατί βιώνετε τα δύο με σχεδόν αντίθετους τρόπους.
Ποιος τραγουδά, και πού ζει
Η πιο έντονη διαφορά είναι ποιος ερμηνεύει. Το φάντο της Λισαβόνας τραγουδιέται εξίσου από άνδρες και γυναίκες, επαγγελματίες και ερασιτέχνες, σε casas de fado και γειτονιάτικες ταβέρνες στις παλιές συνοικίες. Το φάντο της Κοΐμπρα είναι, κατά ισχυρή παράδοση, αποκλειστικά ανδρική μορφή δεμένη με το Πανεπιστήμιο της Κοΐμπρα — ιστορικά τραγουδισμένο από άνδρες φοιτητές και απόφοιτους, και συνδεδεμένο με τη φοιτητική ζωή παρά με μια οικονομία δείπνου-και-σόου. Εκεί όπου το φάντο της Λισαβόνας ανήκει σε ολόκληρη τις εργατικές συνοικίες μιας πόλης, το φάντο της Κοΐμπρα ανήκει σε ένα ίδρυμα και τα τελετουργικά του. Αυτό το ένα γεγονός διαχέεται σε όλα τα υπόλοιπα: τους χώρους, το ντύσιμο, τον τρόπο ερμηνείας και ακόμη και τον τρόπο που ένα κοινό δείχνει επιδοκιμασία, όλα απορρέουν από το ότι το φάντο της Κοΐμπρα είναι, στη ρίζα του, μια φοιτητική παράδοση παρά μια ταβερνίσια.
Το ακαδημαϊκό περιβάλλον
Το φάντο της Κοΐμπρα έρχεται τυλιγμένο σε πανεπιστημιακή τελετουργία. Συνδέεται στενά με το traje académico — την μαύρη ακαδημαϊκή στολή από κάπες και τήβεννους που φορούν οι φοιτητές της Κοΐμπρα — και με τη σερενάτα: παραστάσεις τραγουδισμένες υπαίθρια τη νύχτα, διάσημα στα σκαλιά του παλιού καθεδρικού ναού ή στις Escadas de Minerva, αντί σε ένα δωμάτιο δείπνου με εισιτήριο. Κουβαλά την ατμόσφαιρα της φοιτητικής ζωής, του αποχαιρετισμού και των περασμένων χρόνων, και ιστορικά έχει συνδεθεί με τα τελετουργικά και τις αποφοιτήσεις του πανεπιστημίου. Το φάντο της Λισαβόνας, αντίθετα, ζει σε εσωτερικούς χώρους, σε μικρούς εμπορικούς και ερασιτεχνικούς χώρους που μπορείτε να κλείσετε ή να συναντήσετε τυχαία. Έτσι οι δύο παραδόσεις βιώνονται με σχεδόν αντίθετους τρόπους: η Λισαβόνα με δείπνο σε μια σιωπηλή casa, η Κοΐμπρα σε πέτρινα σκαλιά κάτω από τον ανοιχτό ουρανό.
Πώς δείχνετε επιδοκιμασία
Ακόμη και το χειροκρότημα διαφέρει, και είναι η λεπτομέρεια που απολαμβάνουν περισσότερο οι επισκέπτες. Στη Λισαβόνα χειροκροτείτε στο τέλος κάθε τραγουδιού, όπως σε κάθε ρεσιτάλ. Στην Κοΐμπρα, η παράδοση θέλει να μη χειροκροτείτε — βήχετε, σαν να καθαρίζετε τον λαιμό σας, για να δείξετε εκτίμηση, μια σύμβαση που λέγεται ότι ταιριάζει στη σοβαρή, νυχτερινή διάθεση της σερενάτας. Είτε το τηρεί αυστηρά κάθε κοινό είτε όχι, το έθιμο αποτυπώνει πόσο διαφορετικοί είναι οι δύο κόσμοι: το ζεστό ταβερνίσιο χειροκρότημα της Λισαβόνας απέναντι στη συγκρατημένη, σχεδόν τελετουργική αναγνώριση της Κοΐμπρα. Αν βρεθείτε σε μια παράσταση στην Κοΐμπρα, παρατηρήστε και ακολουθήστε τους ντόπιους αντί να υποθέτετε ότι ισχύουν οι κανόνες της Λισαβόνας. Το να το καταλάβετε σωστά αυτό το μικρό πράγμα, ή τουλάχιστον να ξέρετε ότι υπάρχει, σας σημαδεύει ως επισκέπτη που έκανε το «διάβασμά» του.
Και τα όργανα χωρίζουν δρόμους
Και οι δύο παραδόσεις επικεντρώνονται στη guitarra portuguesa, αλλά ακόμη και το όργανο διαφοροποιείται. Υπάρχουν δύο αναγνωρισμένες σχολές — η guitarra της Λισαβόνας και η guitarra της Κοΐμπρα — και το μοντέλο της Κοΐμπρα περιγράφεται γενικά ως μεγαλύτερο και κουρδισμένο χαμηλότερα, δίνοντάς του μια πιο σκοτεινή, πιο σοβαρή φωνή που ταιριάζει στο ρεπερτόριό του. Τα δύο λέγεται επίσης ότι διαφέρουν στη διακόσμηση της κεφαλής, μια λεπτομέρεια που οι λουτιέρηδες και οι παίκτες μπορούν να εντοπίσουν με μια ματιά. Οι τρόποι παιξίματος διαφέρουν επίσης: η Κοΐμπρα ανέπτυξε τη δική της ξεχωριστή, βαριά παράδοση guitarra, με γιορτασμένους παίκτες που ανέβασαν το όργανο. Δεν χρειάζεται να αναγνωρίσετε το μοντέλο με το μάτι, αλλά το να ξέρετε ότι οι ίδιες οι guitarras είναι κουρδισμένες και κατασκευασμένες διαφορετικά εξηγεί γιατί τα δύο φάντο μπορούν να ακούγονται τόσο διαφορετικά.
Ποιο να αναζητήσετε
Για τους περισσότερους επισκέπτες η πρακτική απάντηση είναι απλή: στη Λισαβόνα θα ακούσετε φάντο της Λισαβόνας, στις casas της Alfama, της Mouraria και της Bairro Alto, και αυτή είναι η παράδοση γύρω από την οποία είναι χτισμένος αυτός ο οδηγός. Το φάντο της Κοΐμπρα είναι κάτι που αναζητάτε στην ίδια την Κοΐμπρα, ιδανικά γύρω από το πανεπιστήμιο, όπου αφοσιωμένοι χώροι και η περιστασιακή φοιτητική σερενάτα το κρατούν ζωντανό. Αν η μουσική της Πορτογαλίας σας ενδιαφέρει και το ταξίδι σας το επιτρέπει, τα δύο κάνουν ένα ανταποδοτικό ζευγάρι — το ίδιο όργανο και η ίδια συναισθηματική χώρα, μέσα από δύο διαφορετικούς δρόμους. Αλλά μην περιμένετε ένας οίκος φάντο της Λισαβόνας να σας δώσει την εμπειρία της Κοΐμπρα, ούτε το αντίστροφο. Είναι ξαδέρφια, όχι υποκατάστατα, και το καθένα βιώνεται καλύτερα στο δικό του έδαφος.